مسعود ده نمکی

مسعود ده‌نمکی

فصل هشتم: مواقع صلوات

1. جایز بودن ذکر صلوات در هر مکان و زمانی بدون هیچ قید و منع مشخص

آنچه از میان روایات برمی‌آید که ذکر صلوات هیچ محدودیت مکانی و زمانی ندارد و در هر شرایطی می‌توان صلوات فرستاد و بلکه با فراهم شدن در شرایطی مانند شنیدن نام پیامبر (ص) چه به‌صورت مستقیم و چه در اذان مؤذن، واجب می‌شود. چنانچه فضل بن شاذان از امام رضا (ع) نقل می‌کند که حضرت برای مأمون نوشت «صلوات بر پیغمبر (ص) در هر موردی واجب است چه در هنگام عطسه و ذبح کردن و غیر آن» این پاسخ در برابر سؤال از امام باقر (ع) داده شده است.

[عیون اخبار الرضا: ص 267/ بحارالانوار. ج 62. کتاب آسمان و جهان 9. ابواب حیوانات شکار ـ باب هشتم. ح 5] و [عیون اخبار الرضا ج 2: ص 124/ بحارالانوار. ج 73. کتاب آداب معاشرت ـ 2. باب صد و سوم. ح 10]

ابن مریم نقل می‌کند: کسی نزد امام باقر (ع) عطسه کرد و صلوات فرستاد و حضرت این اعمال را با تأکید، تأیید نمود. در ادامه فردی پرسید برخی محدثین فرستادن صلوات را در سه حالت قربانی کردن، عطسه و جماع تقبیح کرده‌اند، امام با بیان تندی این قول را رد می‌کند.

«كسى نزد امام باقر (ع) عطسه زد و آن حضرت فرمود: چه خوب است عطسه! در آن آسايش تن است و به‌دنبال آن ذكر خدا و صلوات بر پيغمبر (ص) است. من گفتم: محدثان عراق گويند که در سه جا صلوات بر پيغمبر (ص) نباشد: در عطسه و بريدن سر ذبيحه و هنگام جماع. فرمود: بار خدايا! اگر دروغ گويند به شفاعت محمد (ص) مرسانشان.»

[مکارم الاخلاق: ص 407-408/ بحارالانوار. ج 73. کتاب آداب معاشرت ـ 2. باب صد و سوم. ح 1]

در خبر اعمش از امام صادق (ع) نیز عین همین عبارت آمده است «صلوات بر پيغمبر (ص) واجب است و هرجا و به‌هنگام عطسه كردن و كشتن ذبيحه و غیر آن.»

[الخصال ج 2: ص 153/ بحارالانوار. ج 73. کتاب آداب معاشرت ـ 2. باب صد و سوم. ح 9]

ابوالدنیا معمر مغربی از امیر مؤمنان (ع) روایت کرده است که رسول‌الله (ص) فرمودند: «...هرجا بودید بر من صلوات بفرستید، زیرا صلوات و سلام شما به من می‌رسد.»

[بحارالانوار. ج 80. کتاب نماز 2. ابواب مکان نمازگزار ـ باب پنجم. ح 24]

ابوضحاک در احوالات امام رضا (ع) در حدیثی نسبتاً طولانی نقل می‌کند: «امام رضا (ع) هنگامی‌که در راه خراسان بودند...

... و قصد داشت دعا کند با صلوات بر محمد (ص) و آل محمد (ع) شروع می­کرد و در نماز و در غیر نماز بسیار صلوات می‌فرستاد...»

[عیون اخبار الرضا/ بحارالانوار. ج 82. کتاب نماز 4. ابواب مکان نمازگزار ـ باب بیست و سوم. ح 23]

امام صادق (ع) می‌فرماید: «صلوات فرستادن بر پیامبر (ص) در هر جایی واجب است و نیز در هنگام عطسه و آروغ زدن و...»

[عیون اخبار الرضا ج 2: ص 124/ بحارالانوار. ج 91. کتاب ذکر و دعا 2. ابواب ذکرها و فضیلت‌های آن ـ باب بیست و نهم. ح 13] و [الخصال ج 2: ص 153/ بحارالانوار. ج 91. کتاب ذکر و دعا 2. ابواب ذکرها و فضیلت‌های آن ـ باب بیست و نهم. ح 13]  

با استناد به این احادیث می‌‌توان نتیجه گرفت که فرستادن صلوات مقید به هیچ حالت و زمان و مکانی نمی‌باشد.

2. وجوب ذکر صلوات با تشکیل هر مجلس و گردهمایی

از روایات برمی‌آید که ذکر صلوات با تشکیل هر مجلس و گردهمایی حتی بدون فراهم شدن شرایط اولیه وجوب صلوات مانند شنیدن نام پیامبر (ص) خودبه‌خود واجب شده و کوتاهی در این امر یعنی فرستادن صلوات با شروع هر مجلسی، به‌شدت نکوهش شده و آن مجلس با هر نیتی که برقرار شده باشد در قیامت مایه حسرت و وبال اهل آن مجلس خواهد بود. چنانچه امام صادق (ع) از رسول خدا (ص) روایت فرموده‌اند که «هر جمعى كه در مجلسى حضور پيدا كنند و خداى را ذكر نكنند و بر پيامبرشان درود نفرستند، آن مجلس، مجلس حسرت و وبال گردن ايشان در روز قيامت خواهد شد.»

[الکافی ج 2: ص 530/ بحارالانوار. ج 90. کتاب ذکر و دعا 1. ابواب ذکرها و فضیلت‌های آن ـ باب اول. ح 42]

همین روایت در کتاب مکارم‌الاخلاق با اندک تغییری آمده است، «پيغمبر (ص) فرمود: هيچ قومى در مجلسى جمع نشوند كه در آن مجلس ياد خداوند و صلوات بر محمد (ص) نباشد مگر آنكه آن مجلس حسرت و وبال بر مجلسيان خواهد بود.»

[مکارم الاخلاق: ص 318/ بحارالانوار. ج 90. کتاب ذکر و دعا 1. ابواب ذکرها و فضیلت‌های آن ـ باب هفدهم. ح 21]

3. وجوب ذکر صلوات با خواندن یا شنیدن آیه 56 سوره احزاب «إِنَّ اللَّهَ وَ مَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِيماً»

طبق روایتی از امیرالمؤمنین (ع) درباره آداب قرائت مسبحات آمده است در بخشی از روایت حضرت تأکید می‌کنند که با خواندن آیه 56 سوره احزاب یعنی آیه «إن الله وملائكته يصلون على النبي» بر پیامبر (ص) صلوات بفرستید چه در حال اقامه نماز باشید و چه در حال اقامه نماز نباشید. یعنی با شنیدن این آیه صلوات بر خواننده یا شنونده آیه واجب می‌شود «...هنگامی‌که «انّ الله و ملائکته یصلون علی النبی» [احزاب: 56] {خدا و فرشتگان‌اش بر پيامبر (ص) درود مى‏فرستند}را خواندید، پس بر ایشان صلوات بفرستید چه در نماز باشید چه در غیر نماز...»

[الخصال ج 2: ص 165/ بحارالانوار. ج 89. کتاب قرآن. باب بیست و هفتم. ح 1]

و ابوبصیر از امام صادق (ع) در معنی این آیه آورده است « از امام صادق (ع) درباره آيه «إِنَّ اللَّهَ وَ مَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِيماً»، [احزاب: 56] {خدا و فرشتگان‌اش بر پيامبر (ص) درود مى‏فرستند. اى كسانى‌كه ايمان آورده‏ايد، بر او درود فرستيد و به فرمانش به‌خوبى گردن نهيد.} پرسيدم، فرمود: درود فرستادن بر پيامبر (ص) و تسليم شدن بر او، در هر چيزى كه آورده است.»

[محاسن: ص 272/ بحارالانوار. ج 2. کتاب علم. باب بیست و ششم]

4. وجوب ذکر صلوات با شنیدن نام پیامبر (ص) و مذمت ترک صلوات

درباره وجوب صلوات با شنیدن نام پیامبر (ص) امام صادق (ع) از پیامبر نقل فرموده‌اند: «...هرگاه نام پیامبر (ص) آورده شد بسیار بر او درود فرستید...» و حضرت در جای دیگری نیز از قول رسول خدا (ص) در مذمت و تقبیح نفرستادن صلوات به‌هنگام شنیدن نام پیامبر (ص) و تبعات آن یعنی دوری از بهشت و رحمت خداوند و نزدیکی به جهنم، فرموده‌اند: «هرکه در حضورش نام من آورده شود و او فراموش کند که بر من درود بفرستد خداوند راه او را سوی بهشت بیراهه می‌گرداند»، «هرکس نماز بخواند و بر من و خاندان من صلوات نفرستد، به راهی غیر از راه بهشت رفته است؛ همین‌طور است کسی‌که نزد او اسم من برده شود، ولی بر من صلوات نفرستد» و «...رسول خدا (ص) فرمود: هركس كه من نزد او نام‌ام برده شود و بر من صلوات نفرستد به دوزخ می رود، پس خدايش (از رحمت خود) دور كند.

[فروع الکافی ج 2: ص 492/ بحارالانوار. ج 17. کتاب تاریخ پیامبر صلی الله علیه و آله. باب چهاردهم. ح 11 و 12]

[اعلام‌الدین/ بحارالانوار. ج 82. کتاب نماز 4. ابواب مکان نمازگزار ـ باب سی و چهارم. ح 17]

هركس كه من نزدش نام برده شوم و صلوات (فرستادن) را بر من فراموش كند از راه بهشت به خطا رفته است.»

[امالی صدوق: ص 346/ بحارالانوار. ج 91. کتاب ذکر و دعا 2. ابواب ذکرها و فضیلت‌های آن ـ باب بیست و نهم. ح 7] و [المحاسن: ص 95/ بحارالانوار. ج 91. کتاب ذکر و دعا 2. ابواب ذکرها و فضیلت‌های آن ـ باب بیست و نهم. ح 8]  

امام باقر (ع) از قول پیامبر اکرم (ص) در ذیل حدیثی در این‌باره می‌فرمایند: «...هركس كه نزد او نام مرا مي­برند و بر من صلوات نمي­فرستد، خدا او را دور مي­سازد.»

[ثواب الاعمال: ص 60/ بحارالانوار. ج 71. کتاب عشرت (آداب معاشرت ـ 1). باب دوم. ح 63]

پیامبر اکرم (ص) نیز درباره ذکر فضایل ماه رمضان فرموده‌اند: «...هرکسی­که من نزد او یاد شوم و بر من صلوات بفرستد و مورد مغفرت قرار نگیرد، پس خداوند او را دور کرده است.»

[فضائل الاشهر الثلاثه/ بحارالانوار. ج 86. کتاب نماز 8. ابواب نماز فضیلت روز و شب جمعه ـ باب اول. ح 75]

حضرت امام موسی بن جعفر الکاظم (ع) از قول پیامبر (ص) می‌فرماید: «خاک بر بینی کسی‌که نامی از من برده شود و صلوات نفرستد...»

[بحارالانوار. ج 91. کتاب ذکر و دعا 2. ابواب ذکرها و فضیلت‌های آن ـ باب بیست و نهم. ح 67]  

و رسول‌الله (ص) می‌فرمایند: «...جفاکارترین مردم مردی است که درحضورش نام‌ من ذکر شود و بر من صلوات نفرستد...»

[عدۀ الداعی: ص 23/ بحارالانوار. ج 81. کتاب نماز 3. ابواب مکان نمازگزار ـ باب شانزدهم. ح 55]

و در روایات متعددی که تأکید بر فرستادن صلوات با شنیدن نام پیامبر (ص) شده است بخیل‌ترین مردم کسی معرفی شده که با شنیدن نام پیامبر (ص) صلوات نفرستند، «پیامبرخدا (ص) فرمود: بخیل «حقیقی کسی است که نزد او یاد شوم پس بر من صلوات نفرستد.»

[معانی الاخبار: ص 246/ بحارالانوار. ج 70. کتاب ایمان و کفر 7. باب صد و سی و ششم. ح 28]

امام سجاد (ع) از پدرش از جدش روایت نموده که رسول خدا (ص) فرمود: «بخیل واقعی کسی است که وقتی، در نزد او نام‌ام برده شود، بر من درود نفرستد.»

[معانی الاخبار: ص 246/ بحارالانوار. ج 91. کتاب ذکر و دعا 2. ابواب ذکرها و فضیلت‌های آن ـ باب بیست و نهم. ح 26]  

روایت شده است که به رسول خدا (ص) عرض شد: ای رسول خدا! اینکه خداوند فرمود: خداوند و فرشتگان‌اش بر پیامبر (ص) درود می فرستند، یعنی چه ؟ حضرت فرمود: «این از علم غیب است و اگر شما از من نمی‌پرسیدید، من چیزی به شما نمی‌گفتم. خداوند تعالی دو فرشته به‌خاطر من گمارده است. پس هرگاه نزد مسلمانی از من یاد شود و آن دو فرشته به آن مسلمان می‌گویند: خداوند از گناهان‌ات درگذرد. و خداوند و فرشتگان‌اش هم آمین می‌گویند. و هرگاه در نزد مسلمانی نامی از من برده شود و او صلوات نفرستد، آن دو فرشته به آن مسلمان می‌گویند: خداوند تو را نیامرزد و خدا و فرشتگان‌اش هم آمین می‌گویند.»

[غوالی اللئالی/ بحارالانوار. ج 91. کتاب ذکر و دعا 2. ابواب ذکرها و فضیلت‌های آن ـ باب بیست و نهم. ح 57]  

5. وجوب ذکر صلوات با شنیدن جمله «اشهد ان محمداً رسول‌الله» از اذان مؤذن

در روایتی از معصوم (ع) در باب آداب شنیدن اذان آمده است: «...وقتی مؤذن (أشهد أن محمداً رسول‌الله) گفت، بگو: پروردگارا بر او و خاندان طیب و پاکش صلوات بفرست، و عمل مرا، نیکی قرار بده، و دوستی آل محمد (ص) را در قلبم ساکن کن، باران روزی را بر من بباران...»

[مکارم الاخلاق: ص 344/ بحارالانوار. ج 81. کتاب نماز 3. ابواب مکان نمازگزار ـ باب چهاردهم. ح 3]

6. ذکر صلوات در صورت عدم امکان زیارت مرقد پیامبر (ص)

امام علی (ع) از قول پیامبر اکرم (ص) می‌فرماید «هرکس پس از اینکه از دنیا رفتم به زیارت قبر من آید، همچون کسی است که در دوران زنده بودنم به زیارت من آمده. هرکس نتوانست به زیارت قبر من بیاید؛ پس بر من درود و سلام فرستد، زیرا آن به من می­رسد.»

[دعائم الاسلام ج 1: ص 296/ بحارالانوار. ج 96.  ابواب مدینه ـ باب اول. ح 16]  

7. ذکر صلوات با شنیدن نام هر یک از پیامبران (ع)

در روایتی از امام صادق (ع) چنین برمی‌آید که مستحب است انسان با شنیدن نام هرکدام از پیامبران (ع) «صلوات» بفرستد. در چگونگی آن صلوات، ابتدا تأکید بر ذکر نام حضرت ختمی مرتبت (ص) و صلوات بر او سپس صلوات بر جمیع انبیا یا هر یک از آن‌ها شده است چنانچه معاویۀ بن عمار در حضور امام صادق (ع) نام یکی از پیامبران را برده و بر او درود فرستاد. امام به او فرمود: «...هرگاه نام یکی از پیامبران برده شد، اول بر محمد (ص) درود بفرست بعد بر آن پیامبر (ص) و بگو: صلی الله علی محمد و آله و علی جمیع الانبیا.»

[امالی طوسی ج 2: ص 38/ بحارالانوار. ج 91. کتاب ذکر و دعا 2. ابواب ذکرها و فضیلت‌های آن ـ باب بیست و نهم. ح 5] و [امالی صدوق: ص 228/ بحارالانوار. ج 91. کتاب ذکر و دعا 2. ابواب ذکرها و فضیلت‌های آن ـ باب بیست و نهم. ح 5]  

8. مستحب بودن ذکر صلوات بعد از طلوع فجر

صباح بن سیابه می‌گوید، امام صادق (ع) فرمود: «آیا می‌خواهی چیزی به تو بیاموزم که خداوند به‌واسطه آن صورت تو را از آتش جهنم محافظت کند؟ گفتم: آری. فرمود: بعد از طلوع فجر، صد بار می‌گویی: اللهم صل علی محمد و آل محمد. خداوند به‌واسطه این صلوات صورت تو را از آتش جهنم دور نگه می‌دارد.»

[جامع الاخبار: ص 72/ بحارالانوار. ج 91. کتاب ذکر و دعا 2. ابواب ذکرها و فضیلت‌های آن ـ باب بیست و نهم. ح 52] و [ثواب الاعمال: ص 140/ بحارالانوار. ج 91. کتاب ذکر و دعا 2. ابواب ذکرها و فضیلت‌های آن ـ باب بیست و نهم. ح 36]  

9. مستحب بودن ذکر صلوات با شروع هر روز و فرا رسیدن شب

پیامبر (ص) فرمود: «...هرکسی که هرروز سه مرتبه و هر شب هم سه مرتبه از روی محبت و اشتیاق بر من صلوات بفرستد بر خداوند است که گناهان آن روز و آن شب او را بیامرزد.»

[دعوات راوندی/ بحارالانوار. ج 91. کتاب ذکر و دعا 2. ابواب ذکرها و فضیلت‌های آن ـ باب بیست و نهم. ح 63]  

از امام صادق (ع) روایت کرد که فرمود: «هرکه در شب جمعه [نماز مغرب را] بخواند و بعد از آن چهار رکعت بخواند و در آخرین سجده از نوافل، هفت‌مرتبه بگوید: {پروردگارا به حق سیمای کریم‌ات و اسم عظیم‌ات از تو می­خواهم که بر محمد (ص) و آل محمد (ع) درود بفرستی و گناه بزرگ‌ام را بر من ببخشی}، از نماز خارج می­شود درحالی­که او بخشیده شده است و اگر آن را هرشب انجام دهد، بهتر است.»

[دعوات راوندی/ بحارالانوار. ج 91. کتاب ذکر و دعا 2. ابواب ذکرها و فضیلت‌های آن ـ باب بیست و نهم. ح 63]  

10. ذکر صلوات هنگام ورود به مسجدالحرام و خانه خدا

عبدالسلام بن نعیم گوید: به امام صادق (ع) عرض کردم: وارد خانه خدا شدم و هیچ دعایی جز صلوات بر پیامبر (ص) به یادم نیامد. فرمودند: «هیچ‌کسی کاری بهتر از کار تو در آنجا انجام نداده است.»

[دعوات راوندی/ بحارالانوار. ج 91. کتاب ذکر و دعا 2. ابواب ذکرها و فضیلت‌های آن ـ باب بیست و نهم. ح 63]  

ادامه دارد...