مسعود ده نمکی

مسعود ده‌نمکی

فصل هشتم: مواقع صلوات

46. ذکر صلوات بعد از دعا

... نقل شده است که امام سجاد (ع) در مدینه به مردی نیازمند برخورد کرد که بر در خانه شخصى نشسته بود. به او فرمود: چه چیزى تو را مجبور کرده که بر در خانه این شخص ثروتمند ستمگر بنشینى؟ گفت: بلا و گرفتارى! امام فرمود: «برخیز، تا تو را به درگاهی بهتر از این درگاه ، و به پروردگاری که بهتر است برای تو از او هدایت کنم. سپس دست آن فقیر را گرفت و با هم حرکت کردند تا به مسجد النّبى رسیدند. آنگاه امام فرمود: رو به قبله کن و دو رکعت نماز بگذار. سپس دستانت را به سمت آسمان بلند کن و حمد و ثناى خداوند بگو و بر پیامبر گرامى اسلام (ص) صلوات فرست. آن‌گاه با آیات آخر سوره حشر، و شش آیه اوّل سوره حدید، و دو آیه از سوره آل عمران خداوند را بخوان. سپس هر حاجت و خواسته‌اى که دارى از خداوند طلب کن، زیرا هر دعایى کنى به هدف اجابت خواهد رسید، و شاید مقصود از دو آیه آل عمران آیه ملک (قل اللهم مالک الملک) باشد. می‌گویم: شاید آن دو آیه، (شهد الله) و (آیه ملک) باشد.»

[دعوات راوندی/ بحارالانوار. ج 89. کتاب قرآن. باب سی‌ام. ح 22]

47. ذکر صلوات هنگام استخاره به قرآن

شیخ امام خطیب مستغفری سمرقندی در دعوات خود گوید: «هرگاه خواستی به کتاب خداوند عزوجل فال نیک بزنی، سه مرتبه سوره اخلاص را بخوان سپس سه‌بار بر پیامبر (ص) و خاندان او (ع) درود بفرست و بگو: «پروردگارا به کتاب تو فال نیک زدم و بر تو توکل نمودم، پس اسرار پنهان‌شده در غیبت را که در کتاب‌ات پوشیده مانده، به من بنمایان» سپس جامع (قرآن) را باز کن و فال را از سطر اول در طرف اول بگیر بدون آنکه ورق­ بزنی و خط­ها را بشماری. اینچنین با استناد به رسول خدا (ص) وارد شده است.»

[فتح الابواب/ بحارالانوار. ج 88. کتاب نماز 10. ابواب استخاره‌ها ـ باب چهارم. ح 1]

48. ذکر صلوات هنگام وسوسۀ شیاطین انس

حضرت رسول (ص) می‌فرمایند «پیامبر (ص) فرمودند: شیاطین دو دسته­اند: شیطان جن که با «لا حول و لا قوة إلا بالله العلی العظیم»: (هیچ نیرو و قدرتی جز به خدای بلندمرتبه و باعظمت نیست،) دور می­شوند و دیگری شیطان آدمیان که با «صلوات بر پیامبر (ص) و خاندان او (ع) » دفع می­گردد.»

[بحارالانوار. ج 92. کتاب ذکر و دعا 3. ابواب ذکرها و فضیلت‌های آن ـ باب نود و هشتم. ح 4]  

و همچنین در کتاب تفسیر امام حسن عسکری (ع) در تفسیر آیه 177 سوره بقره می‌فرماید «وَ الصَّابِرِينَ فِي الْبَأْساءِ [بقره: 177] يعنى شكيبايان در پيكار با دشمنان و دشمنى بالاتر از شيطان و پيروان او نيست كه پيوسته آن‌ها را دفع مي‌كند و از خويش دور مي‌نمايد. با درود و صلوات بر محمد (ص) و آل پاك او (ع) وَ الضَّرَّاءِ یعنی فقر و تنگدستى. فقرى بالاتر از اين نيست كه مؤمن  وادار شود از دشمنان آل محمد درخواست کمک کند، و بر اين گرفتارى صبر كند و عقيده‏اش اين است كه هرچه از اموال آن‌ها استفاده مي‌نمايد، غنيمتى است كه به كمك آن مال، ايشان را لعنت مي‌كند و به‌وسیله آن مال، ولايت ائمه طاهرين (ع) را ترویج می نماید. وَ حِينَ الْبَأْسِ هنگام شدت جنگ خدا را به ياد مى‏آورد و صلوات بر محمد (ص) و علي (ع) ولي خدا مي‌فرستد و او با دل و زبان دوستان خدا را دوست داشته و با دشمنان خدا، دشمن است.»

[تفسیر امام عسکری علیه السلام: ص 273/ بحارالانوار. ج 91. کتاب ذکر و دعا 2. ابواب ذکرها و فضیلت‌های آن ـ باب بیست و نهم. ح 50]  

49. ذکر صلوات برای درمان صدا دادن گوش انسان

عبیدالله بن ابی رافع از پدران‌اش نقل کرد: شنیدم رسول خدا (ص) فرمودند: «هرکس گوش‌اش صدا دهد بر من صلوات فرستد و بگوید: هرکس مرا به نیکی یاد کند خدا او را به نیکی یاد کند.»

[اختصاص: ص 60 و سند در ص 142 شماره 36 آمده است/ بحارالانوار. ج 92. کتاب ذکر و دعا 3. ابواب ذکرها و فضیلت‌های آن ـ باب پنجاه و نهم. ح 51]  

50. ذکر صلوات در دل هنگام عطسه در بین نماز

از مجموعه چند روایت چنین برمی‌آید که بر فرستادن صلوات بعد از عطسه زدن انسان یا شنیدن صدای عطسه دیگری در هر حالتی که انسان باشد چه در حال نماز یا در غیر حالت نماز تأکید شده است که در این قسمت به ذکر روایات استحباب صلوات با عطسه کردن یا شنیدن صدای عطسه دیگران در نماز می‌پردازیم. در کتاب فقه‌الرضا آمده است: «اگر عطسه كردي درحالي‌كه در نماز بودي، يا عطسه‌اي شنيدي پس در هر حالي‌كه بودي حمد خدا بگو و بر نبي اکرم (ص) صلوات بفرست.

تأييد، در منتهي گويد: براي نمازگزار جايز است كه وقتي عطسه كرد حمد خدا را بگويد و بر نبي او (ص) صلوات بفرستد، و وقتي عطسه فرد ديگري را شنيد چنين كند. و اين عقيده اهل‌بيت (ع) است و شافعي، ابو يوسف و احمد نيز بر آن نظر داده­اند و ابوحنيفه گويد: نماز او باطل مي‌شود، سپس در ادامه مي­افزايد: جايز است كه بر هر نعمتي خدا را حمد بگويد.»

[فقه الرضا: ص 53 باب عطسه/ بحارالانوار. ج 81. کتاب نماز 3. ابواب مکان نمازگزار ـ باب هفدهم. ح 24] و [السرائر: ص 469/ بحارالانوار. ج 81. کتاب نماز 3. ابواب مکان نمازگزار ـ باب هفدهم. ح 24]

و همچنین حضرت امام جعفر بن صادق (ع) فرموده‌اند: «هركه در نماز عطسه كند بايد در دل‌ خود حمد خدا را بگويد و بر نبي (ص) صلوات بفرستد.»

[دعائم الاسلام ج 1: ص 175/ بحارالانوار. ج 81. کتاب نماز 3. ابواب مکان نمازگزار ـ باب هفدهم. ح 34]

51. وجوب ذکر صلوات هنگام عطسه کردن یا شنیدن صدای عطسه دیگری

درباره وجوب صلوات در هر حالت فضل بن شاذان نقل می‌کند که امام رضا (ع) برای مأمون نوشته‌اند: «صلوات بر پيغمبر (ص) در هر موردی واجب است چه در هنگام عطسه، ذبح کردن و...»

[عیون اخبار الرضا: ص 267/ بحارالانوار. ج 62. کتاب آسمان و جهان 9. ابواب حیوانات شکار ـ باب هشتم. ح 5]

و امام صادق (ع) درباره استحباب یا حتی وجوب فرستادن صلوات هنگام شنیدن صدای عطسه دیگری ولو از فاصله دور می‌فرماید: «هركس عطسه را بشنود، پس خدا را سپاس كند و ثنا گويد و صلوات بر محمد (ص) و آل او (ع) فرستد، هرگز از درد دندان و درد چشم ننالد. سپس فرمود: اگر آن را بشنود و بین او و آن صدا یک دریا فاصله باشد، اين ذكر را واننهد.»

[مکارم الاخلاق: ص 407-408/ بحارالانوار. ج 73. کتاب آداب معاشرت ـ 2. باب صد و سوم. ح 1]

از ابن مریم نقل شده که کسی در نزد امام صادق (ع) گفت: برخی محدثان می‌گویند در سه جا نباید صلوات فرستاد؛ هنگام عطسه، قربانی کردن و آمیزش. امام صادق (ع) با بیان تندی این ادعا را رد می‌کنند و با بیان دیگر بر فرستادن صلوات در هنگام عطسه‌کردن تأکید می‌کند. ابى مريم گفت: «كسى نزد امام باقر (ع) عطسه زد و آن حضرت فرمود: چه خوب است عطسه! در آن آسايش تن است و به‌دنبال آن ذكر خدا و صلوات بر پيغمبر (ص) است. من گفتم: محدثان عراق گويند که در سه جا صلوات بر پيغمبر (ص)  نباشد: در عطسه و بريدن سر ذبيحه و هنگام جماع. فرمود: بار خدايا! اگر دروغ گويند به شفاعت محمد (ص)  مرسانشان.»

[مکارم الاخلاق: ص 407-408/ بحارالانوار. ج 73. کتاب آداب معاشرت ـ 2. باب صد و سوم. ح 1]

روایات دیگری که درباره استحباب صلوات هنگام عطسه‌کردن یا شنیدن صدای عطسه دیگران آمده است عبارتند از:

«از صفوان روایت شده که وی گفت: نزد امام رضا (ع) بودم که ناگاه حضرت عطسه کرد. به ایشان عرض کردم: درود خدا بر شما باد. باز عطسه کرد. عرض کردم: درود خدا بر شما باد. باز عطسه کرد. عرض کردم: درود خدا بر شما باد. سپس عرض کردم: فدایتان شوم! وقتی کسی مثل شما عطسه کرد، همچنآنکه دیگران می­گویند بگوییم: «یرحمک الله» (خدا رحمت‌ات کند) یا همچنانکه خود می­گوییم به او بگوییم؟ فرمود: همچنآنکه خود می­گوییم؛ مگر نمی­گویی درود خدا بر محمد (ص) و خاندان محمد (ع) ؟ عرض کردم: بله می­گویم. فرمود: مگر نمی­گویی خداوندا بر محمد (ص) و خاندان محمد (ع) رحمت فرست؟ عرض کردم: بله می­گویم. فرمود: خداوند بر او درود و رحمت فرستاده است، درود ما بر او، رحمت و قربتی برای خودمان است.»

[فروع الکافی ج 2: ص 653-654/ بحارالانوار. ج 17. کتاب تاریخ پیامبر صلی الله علیه و آله. باب چهاردهم. ح 10]

«امام صادق (ع) فرمود: چون عطسه كند و گويد: «الحمد لله‏»، دو فرشته گماشته بر او گويند: «رَبِّ الْعالَمِينَ لا شَرِيكَ لَهُ‏» و اگر آن را هم خودش گويد، دو فرشته گويند: «و صلوات خدا بر محمد (ص) » و اگر آن را هم گويد، آن دو گويند: «و على آل محمد» و اگر آن را هم گويد، دو فرشته گويند: «رحمك الله‏.»

[مکارم الاخلاق: ص 407-408/ بحارالانوار. ج 73. کتاب آداب معاشرت ـ 2. باب صد و سوم. ح 1]

«امام صادق (ع) فرمود: صلوات فرستادن بر پیامبر (ص) در هرجایی واجب است و نیز در هنگام عطسه و آروغ زدن و ...»

[الخصال ج 2: ص 153/ بحارالانوار. ج 91. کتاب ذکر و دعا 2. ابواب ذکرها و فضیلت‌های آن ـ باب بیست و نهم. ح 13] و [عیون اخبار الرضا ج 2: ص 124/ بحارالانوار. ج 91. کتاب ذکر و دعا 2. ابواب ذکرها و فضیلت‌های آن ـ باب بیست و نهم. ح 13]  

«در خبر اعمش از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: صلوات بر پيغمبر (ص) واجب است و هرجا و به هنگام عطسه كردن و كشتن ذبيحه و غیر آن.»

[الخصال ج 2: ص 153/ بحارالانوار. ج 73. کتاب آداب معاشرت ـ 2. باب صد و سوم. ح 9]

«در نامه امام رضا (ع) به مامون است که: صلوات بر پيغمبر (ص) واجب است و هرجا و به هنگام عطسه كردن و كشتن ذبيحه و غیر آن.»

[عیون اخبار الرضا ج 2: ص 124/ بحارالانوار. ج 73. کتاب آداب معاشرت ـ 2. باب صد و سوم. ح 10]

52. ذکر صلوات هنگام فراموشی مطلبی خاص

امام صادق (ص) فرمودند: «هرگاه شیطان چیزی را از خاطر تو برد، دست‌ات را بر پیشانی­ات قرار ده و بگو: خداوندا از تو می­خواهم ای به یادآورنده خیر و انجام‌دهنده­ آن و امرکننده به آن، که بر محمد (ص) و خاندان محمد (ع) درود فرستی و آنچه را شیطان از خاطرم برد، به یادم آوری.»

[مکارم الاخلاق: ص 410/ بحارالانوار. ج 92. کتاب ذکر و دعا 3. ابواب ذکرها و فضیلت‌های آن ـ باب صد و هفدهم. ح 1]  

53. ذکر صلوات هنگام قربانی‌کردن

در سه روایتی که از امام رضا (ع)، امام صادق (ع) و امام باقر (ع) در باب وجوب صلوات در هر حالتی ولو در موقع عطیه و ذبح کردن و حتی در حال جماع آمده است چنین برمی‌آید که اختصاص صلوات به این سه مورد نفی شده، اما بر فرستادن صلوات در این موارد هم تأکید شده است.

فضل بن شاذان از امام رضا (ع) نقل می‌کند: «حضرت در آنچه برای مأمون نوشتند، فرمود: صلوات بر پيغمبر (ص) در هر موردی واجب است چه در هنگام عطسه و ذبح کردن و غیرآن.»

[عیون اخبار الرضا: ص 267/ بحارالانوار. ج 62. کتاب آسمان و جهان 9. ابواب حیوانات شکار ـ باب هشتم. ح 5] و [عیون اخبار الرضا ج 2: ص 124/ بحارالانوار. ج 73. کتاب آداب معاشرت ـ 2. باب صد و سوم. ح 10]

در خبر اعمش از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: «صلوات بر پيغمبر (ص) واجب است و هرجا و به هنگام عطسه‌كردن و كشتن ذبيحه و غیر آن.»

[الخصال ج 2: ص 153/ بحارالانوار. ج 73. کتاب آداب معاشرت ـ 2. باب صد و سوم. ح 9]

ابى مريم گفت: «كسى نزد امام باقر (ع) عطسه زد و آن حضرت فرمود: چه خوب است عطسه! در آن آسايش تن است و به‌دنبال آن ذكر خدا و صلوات بر پيغمبر (ص) است. من گفتم: محدثان عراق گويند که در سه جا صلوات بر پيغمبر (ص) نباشد: در عطسه و بريدن سر ذبيحه و هنگام جماع. فرمود: بار خدايا! اگر دروغ گويند به شفاعت محمد (ص) مرسانشان.»

[مکارم الاخلاق: ص 407-408/ بحارالانوار. ج 73. کتاب آداب معاشرت ـ 2. باب صد و سوم. ح 1]

54. ذکر صلوات هنگام محاسبه نفس و توبه

در تفسیر امام حسن عسکری (ع) آمده است که رسول خدا (ص) فرمود: «آيا خبر ندهم شما را از كسى‌كه از تمام زيركان زيرك‌تر است و كسى‌كه از همه احمق‏ها، احمق‏تر است؟ عرضه داشتند: بفرمایید. فرمود: زيرك‌ترین زيركان كسى است كه از خود حساب بكشد و براى جهان ديگر كار كند، و احمق‏ترين احمق‌ها كسى است كه دنبال هوا و خواسته‏هاى نفسانى را بگيرد و از خدا توقع‏هاى بيجا و آرزوهاى پوچ داشته باشد.

مردى در آنجا به امير مؤمنان (ع) عرض كرد: چگونه انسان از خودش حساب بكشد؟ فرمود: به اين ترتيب كه وقتى صبح مشغول كارها شد و روزش را به پايان رساند، نفس خويشتن را مورد خطاب و بازپرسى قرار دهد و به او بگويد: اى نفس! اين روز گذشته فرصتى بود كه از كف تو رفت و هرگز برنمي‌گردد و خداوند هم از تو مى‏پرسد كه اين وقت گرانبها را در چه چيز صرف نمودى؟ بنابراين (ببينم) چه عملى در اين روز گذشته انجام داده‏اى؟ آيا در ياد خدا بوده‏اى و حمد و سپاس نعمت‌هاى او را بجا آورده‏اى؟ آيا حق برادر دينى خود را ايفا نموده‏اى؟آيا گرفتارى او را برطرف كرده‏اى؟ در نبود او مراقب و سرپرست خانواده و فرزندان او بوده‏اى؟ آيا بعد از مرگ او در فكر بازماندگان او بوده‏اى؟ آيا با استفاده از موقعيت و قدرت خود، از غيبت و بدگویی پشت سر او جلوگيرى كرده‏اى؟ آيا براى كمك و يارى مسلمانى قدمى برداشته‏اى؟ خلاصه چه عملى در اين روز انجام داده‏اى؟

او در انبار مغز و ذهن خود، اعمال و كارهاى خود را بررسى مي‌كند. پس اگر عمل خيرى را انجام داده، سپاس و شكر خدا را به‌جا مى‏آورد و در مقابل اين موفقيت، خدا را به عظمت و بزرگى ياد كرده و تشكر مي‌نمايد، و اگر به گناه و تقصيرى متوجه و متذكر شد، طلب بخشش و مغفرت مي‌نمايد و تصميم جدى مي‌گيرد كه آن را تكرار نكند و با تجديد صلوات و درود بر پيغمبر اكرم (ص) و خاندان پاك او و تحكيم ارتباط با امير مؤمنان (ع) و پيمان متابعت از حضرت‌اش و بيزارى از كينه‏توزان، دشمنان و غاصبين حقوق‌اش، آثار و نتایج شوم آن گناه را محو و نابود مي‌كند، و چون چنين كرد، پروردگار مهربان می‌فرمايد که ديگر گناهان تو را مورد مناقشه و محاسبه قرار نمى‏دهم، درصورتى‌كه ارتباط تو با اوليا و دوستان من محكم شد و با دشمنان من دشمنى نمودى).»

[تفسیر امام عسکری علیه السلام: ص 13/ بحارالانوار. ج 67. کتاب ایمان و کفر 4. باب چهل و پنجم. ح 16]

55. ذکر صلوات هنگام نزول بلا و عذاب الهی برای پناه بردن بر خدا

در تفسیر امام حسن عسکری (ع) در ذیل تفسیر آیه 49 سوره بقره و درباره داستان حضرت موسی (ع) و بنی‌اسرائیل آمده است: «خداوند متعال فرمود: (وَ إِذْ نَجَّيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ يُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ وَ يَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ وَ في‏ ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظيم‏) [بقره: 49] و اي بني اسرائيل! به ياد آوريد (إِذْ نَجَّيْنَاكُم) پيشينيان شما را نجات داديم (مِّنْ آلِ فِرْعَوْنَ) و کساني‌که به فرعون در خويشاوندي و دين و آيين او نزديکي مي‌جستند، (يَسُومُونَكُمْ) شما را شکنجه مي‌کردند (سُوَءَ الْعَذَابِ) به شکنجه‌هاي سختي که بر شما روا مي‌داشتند؛ از جمله شکنجه‌هاي سخت آن‌ها اين بود که: فرعون،  آنان را به ساخت و ساز مجبور کرده بود، و چون مي ترسيد که از کار کردن بگريزند، فرمان داده بود تا آنان را غل و زنجير کنند و آنان در چنين حالتي خشت‌ها را از پله‌ها به طبقات بالا مي‌بردند و گاه مي‌شد يکي از آن‌ها سقوط کند و جان سپارد، يا زمين‌گير شود؛ امّا فرعونيان هيچ به او اعتنا نمي‌کردند، تا اينکه خداوند متعال به موسي (ع) وحي کرد: به آن‌ها بگو، هر کاري را با درود فرستادن بر محمد (ص) و خاندان پاک‌ او (ع) آغاز کنند تا آن کار برايشان سبک گردد. آنان چنين کردند و کارها برايشان سبک گشت و فرمان داد تا هرکس درود فرستادن بر محمد (ص) و خاندان‌اش (ع) را از ياد برد و سقوط کرد و زمين‌گير شد، اگر در توان‌اش بود، براي سلامتي خود، بر محمد (ص) و خاندان او (ع) درود فرستد و اگر ياراي اين کار را نداشت، ديگران بالاي سر او، بر محمد (ص) و خاندان او (ع) درود فرستند تا برخيزد و از آن حادثه آسيبي نبيند و آنان چنين کردند و سلامت خويش باز يافتند. (يُذَبِّحُونَ أَبْنَاءكُمْ) چون به فرعون گفتند: در بني اسرائيل پسري زایيده مي‌شود که مرگ تو و فروپاشي پادشاهي‌ات به دست اوست، فرمان داد تا پسران نورسيده بني اسرائيل را سر ببرند. زني از زنان بني اسرائيل به قابله‌ها رشوه داد که داستان بارداري او را فاش نکنند تا بارداري‌اش به پايان رسد.

آنگاه فرزند خود را در صحرايي، در غاري يا در مکاني مخفي به دنيا آورد، و بالاي سر او ده بار گفت: درود بر محمد (ص) و خاندان پاک او (ع) . پس، خداوند فرشته‌اي فرستاد تا نوزاد را پرورش دهد و از يک انگشت‌اش شير براي او جاري ساخت تا بياشامد و از انگشتي دگر غذايي نرم تا تناول کند. روزها گذشت و در ميان قوم بني اسرائيل کساني‌که البته تعدادشان بيشتر از کشته‌شدگان بود،  جان سالم به در بردند و بزرگ شدند و اين‌گونه بني اسرائيل رشد يافت. (وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءكُمْ) آن‌ها را برجا مي‌گذاشتند و به کنيزي مي‌گرفتند. پس، بني اسرائيل نزد موسي (ع) فرياد شکايت برآورد و گفتند: فرعونيان با دختران و خواهران ما همبستر مي‌شوند. خداوند به آن دختران فرمان داد تا به هنگام ناخشنودي از اين کار، بر محمد (ص) و خاندان پاک او (ع) درود فرستند؛ و اين‌گونه خداوند آن مردان را به کاري يا دردي يا مرضي مزمن يا لطفي از لطف‌هاي خود مشغول مي‌کرد و آنان را از دختران دور مي‌نمود. پس، ديگر هيچ زني با آنان،  همبستر نمي‌شد و خداوند به برکت درود فرستادن بر محمد (ص) و خاندان پاک او (ع) ،  شر آن‌ها را از سر ايشان کم مي‌کرد.

(وَفِي ذَلِكُم) يعني در اين راه نجاتي که خداوند به آن شما را رهايي بخشيد (بَلاءٌ) نعمتي (مِّن رَّبِّكُمْ عَظِيمٌ) بزرگ است. خداوند عزوجل فرمود: (يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُواْ) [اى فرزندان اسرائيل! به ياد آريد] آنگاه را که بلا از پيشينيان شما دور شد و با درود فرستادن بر محمد (ص) و خاندان پاک او (ع) بر آنان سبک گشت؛ پس، آيا نمي‌دانيد که اگر شما به هنگام ديدار اين خاندان به ايشان ايمان آوريد، نعمت برايتان بسي برتر و والاتر و بزرگواري خداوند در حق شما نيک‌تر و فزون‌تر خواهد بود.»

[تفسیر امام عسکری علیه السلام: ص 116-117/ بحارالانوار. ج 91. کتاب ذکر و دعا 2. ابواب ذکرها و فضیلت‌های آن ـ باب بیست و نهم. ح 48] 

ادامه دارد...